De belofte van eeuwige groei: 16 keer zoveel kattenfilmpjes!

Hare Krishna! In excelsis Deo! Leve de eeuwige economische groei. De filosoof van utopieën, Hans Achterhuis, wees al op het dogmatische geurtje van neoliberalisme. Het wil de totale samenleving veranderen. Als we de markt de vrije loop laten, komt alles vanzelf goed. Daar mag desnoods geweld voor gebruikt worden.

Jarenlang was deze doctrine hegemonisch. Maar nu lijken we recht af te stevenen op haar bankroet. Steeds minder mensen geloven nog in haar belofte van vooruitgang. We zijn allemaal op zoek naar een nieuw groot verhaal om ons te leiden. Luider klinken stemmen als die van Aurélie Duchateau (De Standaard 26 juni) die de ene, cruciale vraag stellen: “Waarom moet onze economie altijd groeien?”

Omdat we anders in moeilijkheden raken, antwoordt Bart Van Craeynest (De Standaard 1 juli). De hoofdeconoom van VOKA zegt niet meer dat de markt alles zal oplossen, maar waarschuwt wel: zonder groei worden de pensioenen en de zorg onbetaalbaar.

Van Craeynest heeft een punt. De nood aan permanente economische groei hangt als een molensteen om onze nek. We zijn ervan afhankelijk. En jammer genoeg miskennen veel aanhangers van degrowth die maatschappelijke behoefte. Maar ook Voka heeft utopische blinde vlekken.

Onze economie maal 4.000?

Eindeloze groei stelt ons voor een astronomische uitdaging. Drie procent per jaar erbij, niet eens zo veel, betekent een verdubbeling om de 25 jaar. In één eeuw wordt de productie zestien keer zo groot. Stel je voor: de berg Temu- of Primark-rommel maal 16! Binnen drie eeuwen spreken we over een vermenigvuldiging met 4.000! Geen probleem, zal de groei-gelovige antwoorden. Want in Europa slagen we erin te groeien, terwijl de vervuiling daalt. Een soort gedematerialiseerde groei.

Helaas is dat een wensgedachte. Het overgrote deel van onze materiële productie is niet verdwenen, maar simpelweg verhuisd naar Azië. Vervuiling verplaatsen naar 'groeilanden' — het woord alleen al — is géén oplossing. En vergis je niet: ook onze diensteneconomie slurpt gigaveel energie en grondstoffen op. Het wonder van AI is de ultieme doos van Pandora die dat mooi illustreert. Wie vraagt eigenlijk om die AI? Of om wasmachines die niet functioneren zonder app?

Als beleidsmakers al beperkingen opleggen aan de vervuiling, dan zijn die afgedwongen door burgers die hiervoor op straat komen. Ere wie ere toekomt.

Welvaart dankzij groei?

En toch, betoogt Van Craeynest, hebben kapitalisme en de industriële revolutie ons gered uit de miserie. Zoals vanouds maakt hij gretig gebruik van de doffe ellende in de 19de eeuw om zijn stelling te staven, maar hij vertelt er niet bij dat deze miserie net veroorzaakt werd door het kapitalisme en de concentratie van grond en kapitaal.

In de zogezegde 'donkere middeleeuwen' was het volk er beter aan toe. Sociale revoltes zoals de Guldensporenslag zorgden vanaf 1350 voor een broodnodige herverdeling, een 'gouden eeuw van de commons'. De welvaart steeg.

Het tranendal dat we kennen van de film Daens is later gegraven, door eeuwenlange privatisering van gemeenschappelijke gronden en uitbuiting van mensen. Volgens de economen Brown en Hopkins daalden de reële lonen met 70 procent tussen 1500 en 1800. Aan het begin van de eerste wereldoorlog lagen de lonen in Italië nog steeds lager dan rond 1400. Ook de levensverwachting daalde. En de gemiddelde lichaamslengte in Engeland nam een duik rond 1730 en bereikte een dieptepunt in het midden van de 19de eeuw.

Natuurlijk zijn we er sindsdien op vooruitgegaan. Maar die welzijnsstijging hebben we in grote mate te danken aan sociale strijd en herverdeling. Aan riolering en wetenschappelijke vooruitgang. En helaas, laat ons eerlijk zijn, ook aan de schaamteloze uitbuiting van miljoenen mensen elders op de wereld.

En als de economische groei ertoe bijgedragen heeft in het verleden, wil dat dan zeggen dat groei het juiste antwoord is op de problemen waar we nu mee kampen? De toekomst is onzeker. Ons huidig systeem is duidelijk niet in staat om iedereen een woning te bezorgen; het aantal thuislozen stijgt al jaren. En wat is de middenklasse in het westen vandaag nog met groei, nu we al zoveel comfort bezitten?

Dilemma

En toch heeft Bart een punt! Zonder groei dalen de inkomsten van onze overheid. Hoe kunnen we dan onze zorg, onderwijs en onderzoek op peil houden? Bovendien stijgt de werkloosheid als de economie stagneert. We hebben onze samenleving zo vormgegeven dat we groei nodig hebben, ook al vernietigt die de biosfeer en maakt hij ons niet gelukkig. Maar moeten we daarom doen alsof groei een natuurwet is? Neen, Bart.

Eigenlijk leven we al decennia in groeiarme tijden. Alle deregulering en economische boosters ten spijt slabakt onze economie al jaren. Logisch ook. Naarmate de consumptie toeneemt, neemt het extra nut van alles dat er nog bijkomt af; economen inoemen dit 'afnemend marginaal nut'. Onze politici voeren een achterhoedegevecht. Kate Raworth vergelijkt het met uitwerpen van kostbare lading bij een vliegtuig waarvan de brandstof bijna op is. We maken ons beter klaar voor een zachte landing. Zowel aanhangers van groei als van degrowth zouden beter toegeven dat ze deels het gelijk aan hun kant hebben en samen recepten ontwikkelen die ons minder kwetsbaar maken voor stagnatie.

Er is een uitweg

Alvast enkele suggesties. Om te beginnen moeten we het vrije initiatief combineren met herverdeling van extreme rijkdom en macht. Grond kan opnieuw gemeenschapsbezit worden, dankzij coöperaties en Community Land Trusts. Die twee maatregelen kunnen onder meer de stijging van armoede en thuisloosheid indijken. Bedrijven in kritische sectoren kunnen we beter verankeren door de burger mede-eigenaar te maken. Ondernemingen die ingebed zijn in de gemeenschap delocaliseren minder makkelijk en danken minder mensen af. Lokale, complementaire munten kunnen welvaart in eigen streek houden. Zo overstijgen we de religieuze mantra’s en bouwen we samen een meer veerkrachtige welzijnseconomie.

----

Dit opiniestuk verscheen eerder in naam van Piet Van Meerbeek in De Standaard op 2 juli 2026. Elke Abbeloos, deelnemer van 'De (on)vrije markt', de boekenclub rond economie van Avansa Oost-Brabant, breidde het uit tot deze versie.